Dự kiến, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ miễn vé cho toàn bộ 135 tuyến xe buýt bắt đầu từ tháng 5, nếu các thủ tục được hoàn tất và thông qua kịp thời. Đây sẽ là lần đầu tiên người dân thành phố được trải nghiệm dịch vụ xe buýt miễn phí. Chính quyền thành phố ước tính sẽ chi khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm cho chính sách này.
Mục tiêu của chủ trương này nhằm giảm chi phí đi lại, khuyến khích người dân chuyển sang sử dụng giao thông công cộng, từ đó góp phần giảm ùn tắc và ô nhiễm môi trường.
Xe buýt chen giữa dòng ôtô cá nhân, xe máy khu vực cầu Bình Triệu, tháng 8/2025. Ảnh: Đình Văn
Hiện tại, Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh đã đưa ra ba phương án để thực hiện việc miễn vé xe buýt.
Phương án đầu tiên là thành phố sẽ mua lại doanh thu theo từng chuyến xe dựa trên thỏa thuận với các đơn vị vận tải. Hành khách không cần phải trả tiền, quẹt thẻ hay định danh. Các doanh nghiệp sẽ được thanh toán dựa trên doanh thu mỗi chuyến, dự kiến tăng khoảng 30% so với 8 tháng cuối năm 2025 nhờ vào sự gia tăng lượng khách.
Phương án thứ hai là thành phố sẽ chi trả theo sản lượng khách thực tế nhân với giá vé bình quân của từng tuyến. Dữ liệu về hành khách sẽ được thống kê bởi các doanh nghiệp thông qua hệ thống vé điện tử. Tuy nhiên, phương án này lại phụ thuộc vào các đơn vị vận tải, làm tăng khó khăn trong việc đảm bảo độ chính xác và chi phí kiểm tra, đối soát.
Cuối cùng, phương án thứ ba là thành phố sẽ thanh toán toàn bộ tiền vé theo số lượt đi thực tế của từng hành khách. Người dân sẽ đi xe buýt miễn phí nhưng cần quét thẻ hoặc định danh điện tử thông qua căn cước, VNeID, thẻ ngân hàng, ví điện tử hoặc ứng dụng MultiGo để hệ thống ghi nhận. Hiện Sở Xây dựng đang nghiêng về phương án này.
Theo lãnh đạo một đơn vị có thị phần lớn về xe buýt tại Thành phố Hồ Chí Minh, phương án mua lại doanh thu theo thỏa thuận là phương án đơn giản nhất, giúp hành khách đi miễn phí mà không cần vé hay định danh. Tuy nhiên, phương án này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Ông cho biết, mức doanh thu giả định tăng 30% sau khi miễn vé nhưng chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng có thể dẫn đến những vướng mắc trong việc quyết toán ngân sách. Quan trọng hơn, mô hình này không kiểm soát được lượng khách thực tế, gây khó khăn trong việc lập kế hoạch, dự toán và điều hành xe buýt trong những năm tiếp theo.
Hơn nữa, việc đi xe miễn phí mà không có bất kỳ ràng buộc nào cũng dễ dẫn đến tâm lý sử dụng tùy tiện, khó hình thành thói quen văn minh trong việc sử dụng giao thông công cộng.
Về phương án thanh toán theo sản lượng khách nhân với giá vé bình quân từng tuyến, đại diện doanh nghiệp cho rằng đây là bước tiến đáng kể khi bắt đầu dựa trên dữ liệu từ vé điện tử. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ giá vé bình quân.
“Nếu chưa có cơ sở thống nhất và đủ chặt chẽ cho mức giá này, việc nhân với sản lượng khách để thanh toán ngân sách sẽ tiềm ẩn nhiều tranh cãi”, ông nói, đồng thời nhấn mạnh rằng việc thống kê và đối soát cũng sẽ phức tạp hơn, làm tăng chi phí quản lý và nguy cơ sai lệch hoặc gian lận số liệu.
Đối với phương án miễn phí nhưng yêu cầu định danh qua căn cước, VNeID hoặc các hình thức vé điện tử, ông đồng tình đây là giải pháp phù hợp trong dài hạn. Tuy nhiên, hạ tầng công nghệ hiện chưa đồng bộ nên khó có thể áp dụng ngay trên diện rộng.
Nhân viên soát vé hành khách đi xe buýt ở TP HCM, tháng 4/2026. Ảnh: Quỳnh Trần
Từ những phân tích trên, đại diện doanh nghiệp cho rằng việc chi trả cho đơn vị vận tải cần phải dựa trên nguyên tắc thanh toán theo chi phí do nhà nước ban hành và kiểm soát.
Đối với các tuyến đã đấu thầu, thành phố nên thanh toán theo hồ sơ trúng thầu, trong đó chi phí vận hành và doanh thu đã được xác định từ trước. Còn đối với các tuyến đặt hàng, việc chi trả cũng cần được căn cứ vào hồ sơ đã được phê duyệt, dựa trên định mức chi phí đã ban hành, kèm theo cơ chế kiểm soát và kiểm toán rõ ràng.
“Cùng với đó, định danh hành khách cần phải được xem là điều kiện bắt buộc, với lộ trình cụ thể, để mọi chuyến đi đều được ghi nhận và mọi dòng tiền đều có cơ sở kiểm soát trên nền tảng dữ liệu minh bạch”, đại diện doanh nghiệp cho biết.
Theo ông, khi mỗi chuyến đi được ghi nhận bằng định danh, việc sử dụng xe buýt cũng sẽ trở nên có trách nhiệm và kỷ luật hơn.
PGS.TS Nguyễn Thị Bích Hằng, giảng viên tại Đại học Giao thông Vận tải, cho rằng chủ trương miễn vé xe buýt ở Thành phố Hồ Chí Minh là một quyết sách lớn không chỉ nhằm hỗ trợ người dân mà còn được kỳ vọng sẽ tạo ra những chuyển biến mạnh mẽ cho vận tải hành khách công cộng. Tuy nhiên, đây không chỉ là vấn đề tài chính mà còn kéo theo những thay đổi lớn trong cách quản lý và vận hành toàn bộ hệ thống.
Bà Hằng nhấn mạnh rằng khi chuyển sang miễn vé, thành phố sẽ phải chi trả gần như toàn bộ chi phí vận hành, đồng nghĩa với việc áp lực ngân sách sẽ tăng lên và yêu cầu giám sát phải chặt chẽ hơn.
Đối với doanh nghiệp vận tải, việc không còn nguồn thu trực tiếp từ vé sẽ khiến họ phụ thuộc vào việc thanh toán từ ngân sách. Nếu cơ chế chi trả không hợp lý, động lực tham gia thị trường của họ có thể bị ảnh hưởng.
“Về phía người dân, dù được lợi về chi phí nhưng nếu chất lượng dịch vụ không được duy trì tốt, thì việc thu hút khách hàng vẫn sẽ gặp khó khăn, bởi giá vé xe buýt hiện tại đã rất rẻ”, bà cho biết.
Bà Hằng cũng cho rằng điều này đòi hỏi thành phố phải thiết lập một cơ chế quản lý minh bạch, sử dụng ngân sách một cách hợp lý và nâng cao chất lượng dịch vụ để chính sách phát huy hiệu quả.
Xe buýt chạy trên đường Hàm Nghi, trung tâm TP HCM, tháng 4/2026. Ảnh: Quỳnh Trần
Về phía cơ quan quản lý, Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh đang phối hợp với các sở ngành để rà soát và hoàn thiện phương án miễn vé tối ưu, nhằm tạo thuận lợi cho người dân, đồng thời đảm bảo ngân sách được sử dụng một cách minh bạch, đúng mục đích và hài hòa lợi ích của các bên.
Theo Sở, việc miễn phí sẽ được kiểm soát thông qua hệ thống điện tử, giúp hình thành cơ sở dữ liệu về lượng khách và tần suất sử dụng, phục vụ cho công tác điều hành.
Hiện tại, hệ thống vé điện tử đã được lắp đặt trên 120/180 tuyến và dự kiến sẽ phủ toàn bộ trong quý II. Đồng thời, phần mềm thanh toán không tiền mặt và các nền tảng như MultiGo đã được triển khai, nhằm hỗ trợ người dân tra cứu lộ trình, phản ánh thông tin và sử dụng dịch vụ một cách thuận tiện hơn.
Sở Xây dựng khẳng định rằng mặc dù miễn phí, chất lượng phục vụ vẫn phải tuân thủ các tiêu chuẩn và hợp đồng đã ký với các đơn vị vận tải. Hệ thống camera trên xe kết hợp dữ liệu vé điện tử sẽ giúp cơ quan quản lý giám sát hoạt động theo thời gian thực, theo dõi chất lượng dịch vụ và làm căn cứ thanh toán chi phí. Đây được xem là nền tảng để hệ thống xe buýt vận hành một cách minh bạch, đúng tiêu chuẩn mà không làm giảm trải nghiệm của hành khách.
Giang Anh
